(The English version is below.)

นับตั้งแต่การปฏิวัติอิหร่านในปี 1979 โลกได้เห็นภาพมาตลอดว่า สหรัฐฯ และอิหร่านเป็นศัตรูกันอย่างชัดเจน

แต่เชื่อหรือไม่ว่า ทั้ง 2 ประเทศเคยใกล้ชิดกันอย่างมาก และเคยเป็นพันธมิตรที่ดีต่อกัน

ซึ่งความขัดแย้งระหว่างอิหร่านและบริษัทน้ำมันที่ชื่อ AIOC กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ ที่พลิกความสัมพันธ์ระหว่างสหรัฐฯ และอิหร่านไปตลอดกาล

AIOC เปลี่ยนความสัมพันธ์อิหร่านกับสหรัฐฯ ไปได้อย่างไร ?
ลงทุนแมนจะเล่าให้ฟัง

ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 อำนาจของฝั่งสถาบันกษัตริย์ของอิหร่านถดถอยลง แทนที่ด้วยอำนาจฝั่งรัฐสภาที่สูงขึ้น

นับเป็นช่วงที่อิหร่านกำลังมีประชาธิปไตยที่เบ่งบาน

เมื่อสงครามจบลง อิหร่านจัดการเลือกตั้งรัฐสภาชุดใหม่ ทำให้โมฮัมหมัด มอสซาเดก ดีกรีปริญญาเอกด้านกฎหมาย จากสวิตเซอร์แลนด์ ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรี

มอสซาเดกได้พยายาม เรียกร้องผลประโยชน์ที่มากขึ้น จากการขายน้ำมันของบริษัท Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) ที่มีรัฐบาลอังกฤษร่วมเป็นหุ้นส่วน

มอสซาเดกเริ่มใช้กลไกการเจรจาต่อรองกับบริษัทน้ำมันเจ้านี้ โดยขอเพิ่มส่วนแบ่งของรายได้จากการขายน้ำมัน จากเดิมที่ได้เพียง 16%

เพราะมอสซาเดกเห็นว่า บริษัท Arabian American Oil Company (Aramco) ที่เป็นการร่วมทุนระหว่างบริษัทน้ำมันยักษ์ใหญ่ของสหรัฐฯ ที่ได้สิทธิ์สัมปทานผูกขาดในการสำรวจและผลิตน้ำมันในซาอุดีอาระเบียในขณะนั้น ได้ทำข้อตกลงแบ่งผลกำไร 50% จากการขายน้ำมันให้กับซาอุดีอาระเบีย ซึ่งเป็นสัดส่วนที่ยุติธรรมมากกว่า

นอกจากนั้น ยังขอสิทธิ์ให้รัฐบาลอิหร่าน สามารถตรวจสอบบัญชีรายได้ของบริษัท เพื่อดูกำไรที่แท้จริง
พร้อมทั้งเรียกร้องให้ปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ของแรงงานชาวอิหร่านบริเวณโรงกลั่นของบริษัท

แต่ AIOC กลับปฏิเสธข้อเรียกร้องเหล่านั้นอย่างไม่ไยดี เพราะเชื่อว่า หากยอมอิหร่าน อาจเกิดข้อเรียกร้องจากอาณานิคมแห่งอื่นด้วย

เมื่อการเสนอข้อเรียกร้องไม่เป็นผล มอสซาเดกตัดสินใจยึดกิจการ และปฏิรูปให้เป็นบริษัทน้ำมันแห่งชาติของอิหร่าน ในปี 1951

AIOC ไม่พอใจอย่างมาก และนี่กลายเป็นจุดเริ่มต้นของเกมล็อบบี..

โดย AIOC เริ่มโน้มน้าวให้รัฐบาลอังกฤษ เห็นว่า การยึดกิจการน้ำมัน เป็นภัยต่อความมั่นคงของชาติ

รัฐบาลอังกฤษจึงตอบโต้ด้วยการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจ และส่งเรือรบไปปิดล้อมอ่าวเปอร์เซีย ป้องกันไม่ให้เรือบรรทุกน้ำมันต่างชาติเข้า-ออกท่าเรืออาบาดาน อิหร่าน

พร้อมยื่นฟ้องต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) หรือศาลโลก ทันทีที่มอสซาเดกลงนามในกฎหมายยึดกิจการ

แต่ศาลโลกก็ตัดสินยกฟ้องคดีดังกล่าว ซึ่งถือเป็นชัยชนะครั้งสำคัญของมอสซาเดกและอิหร่าน

ทว่าอังกฤษไม่สามารถยอมรับได้ และได้ตอบโต้อิหร่านรุนแรงขึ้น

โดยขู่จะฟ้องบริษัทเรือบรรทุกน้ำมันทั่วโลก ที่ยังรับน้ำมันจากรัฐบาลอิหร่าน

ยิ่งไปกว่านั้น AIOC และอังกฤษคิดไปไกล ถึงการล้มล้างรัฐบาลมอสซาเดก ด้วยกำลังทางทหาร แต่อังกฤษไม่มีความพร้อม จึงขอความร่วมมือจากทาง “สหรัฐฯ”

ซึ่งย้อนกลับไปก่อนความขัดแย้งครั้งนี้ อิหร่านคุ้นเคยกับสหรัฐฯ เป็นอย่างดี นับตั้งแต่ช่วงกลางศตวรรษที่ 19

โดยในสายตาของอิหร่าน สหรัฐฯ ถือเป็นอำนาจใหม่ ที่น่าเลื่อมใส เพราะเป็นชาติที่ไม่มีประวัติในการล่าอาณานิคมในตะวันออกกลาง

อีกทั้งสหรัฐฯ ยังทำตัวเป็นกลาง สามารถช่วยคานอำนาจจากทั้งจักรวรรดิอังกฤษและสหภาพโซเวียต ที่ต้องการแย่งชิงพื้นที่ในตะวันออกกลาง

ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศที่ดำเนินไปเช่นนี้ ทำให้อิหร่านรู้สึกไว้วางใจสหรัฐฯ มากกว่าชาติมหาอำนาจอื่น

ซึ่งสหรัฐฯ ภายใต้การนำของประธานาธิบดีแฮร์รี ทรูแมน ก็ยังรักษาภาพลักษณ์แบบนั้น ในสายตาของชาวอิหร่าน

โดยมุมมองของทรูแมน ที่มีต่อปัญหาระหว่าง AIOC และอิหร่านนั้น เป็นเพราะ AIOC ที่ดื้อรั้น และอังกฤษที่ทำตัวเป็นเจ้าอาณานิคมหลงยุค

ซึ่งทรูแมนเองเคยบอกให้ยอมรับข้อเรียกร้องแบ่งรายได้ 50:50 กับรัฐบาลอิหร่าน และพยายามเป็นตัวกลางในการไกล่เกลี่ยระหว่างอังกฤษและอิหร่านหลายครั้ง

แต่อังกฤษปฏิเสธ ที่จะยอมรับข้อเรียกร้องของมอสซาเดก
รวมถึงมีแผนการใช้กำลังล้มรัฐบาลมอสซาเดก ซึ่งมีรหัสว่า Operation Y

ซึ่งพอทรูแมนรับรู้แผนดังกล่าว ไม่เพียงแค่ปฏิเสธ แต่ยังคัดค้าน และสั่งห้าม CIA เข้าไปยุ่งกับการล้มล้างรัฐบาล ที่มาจากการเลือกตั้งของอิหร่านเด็ดขาด

ทั้งนี้ ในสายตาของทรูแมน เขามองว่า แม้มอสซาเดกจะเป็นผู้นำชาตินิยม แต่ยังฝักใฝ่ในประชาธิปไตย ซึ่งจะเป็นปราการชั้นดี ที่จะกันคอมมิวนิสต์ในตะวันออกกลางได้

อย่างไรก็ตาม แม้แผน Operation Y ของอังกฤษจะไม่สำเร็จ แต่เวลาของทรูแมนมีน้อยเกินไป..

เพราะหลังทรูแมนหมดวาระในปี 1953 รัฐบาลสหรัฐฯ ภายใต้การนำของประธานาธิบดีดไวต์ ไอเซนฮาวร์ นั้นมีความอ่อนไหวต่อประเด็นคอมมิวนิสต์มาก

ซึ่ง AIOC ที่ทำหน้าที่รวบรวมข้อมูล (ทั้งจริงและเท็จ) เพื่อชี้มูลว่า มอสซาเดก อาจถูกครอบงำโดยพรรคการเมืองที่ฝักใฝ่ในคอมมิวนิสต์ ได้นำเสนอต่อไอเซนฮาวร์

ไอเซนฮาวร์เริ่มมองว่า นี่ไม่ใช่แค่ข้อพิพาทเรื่องผลประโยชน์น้ำมัน แต่เป็นความเสี่ยงที่อิหร่านอาจตกอยู่ในอิทธิพลของคอมมิวนิสต์

เมื่อผลประโยชน์น้ำมันของอังกฤษ และความหวาดกลัวคอมมิวนิสต์ของสหรัฐฯ มาบรรจบกัน

จึงนับเป็นโชคร้ายของอิหร่าน ที่ครั้งนี้ AIOC ทำสำเร็จ..

สุดท้าย สหรัฐฯ ตกลงร่วมแผนล้มล้างรัฐบาลมอสซาเดก ในชื่อที่เรียกว่า Operation Ajax

สหรัฐฯ สนับสนุนทั้งเงินทุน และกำลังคนจาก CIA ขณะที่อังกฤษส่งเจ้าหน้าที่ข่าวกรองของ MI6 เข้ามาประสานงาน

ในแผนการครั้งนี้ AIOC ไม่ได้เป็นเพียงบริษัทน้ำมันอีกต่อไป แต่กลายเป็นแหล่งป้อนข้อมูลสำคัญให้หน่วยข่าวกรอง

โดยส่งต่อเครือข่ายข้าราชการ นายทหาร และผู้มีอิทธิพลในอิหร่าน ที่สามารถโน้มน้าวหรือซื้อตัวได้ เพื่อใช้เป็นเครื่องมือเจาะโครงสร้างอำนาจจากภายใน

รัฐบาลอังกฤษยังเดินเกมข่าวสาร ปลุกกระแสต่อต้านรัฐบาลอิหร่าน ขณะที่ CIA ใช้เงินจำนวนมหาศาล เพื่อซื้อตัวนักการเมือง นายทหาร และระดมมวลชน เพื่อจัดฉากสร้างความวุ่นวายในกรุงเตหะราน

สถานการณ์ที่ถูกสร้างขึ้นอย่างเป็นระบบ ค่อย ๆ ทำให้รัฐบาลมอสซาเดก ดูเหมือนกำลังสูญเสียการควบคุมประเทศ

จนกระทั่งวันที่ 19 สิงหาคม 1953 กองกำลังทหารที่เข้าร่วมแผนได้เคลื่อนกำลังเข้ายึดอำนาจ โค่นล้มรัฐบาลจากการเลือกตั้งของมอสซาเดกลงได้ในที่สุด

การรัฐประหารครั้งนี้ ทำให้พระเจ้าโมฮัมหมัด ชาห์ ปาห์ลาวี ได้รับอำนาจทางการเมืองอย่างเบ็ดเสร็จ

ซึ่งพระเจ้าชาห์ ได้ลดบทบาทของรัฐสภา จนประชาธิปไตยของอิหร่านอ่อนแอลง

ขณะที่อุตสาหกรรมน้ำมันของอิหร่านถูกจัดระเบียบใหม่ ในปี 1954 ผ่านกลุ่มบริษัทน้ำมันนานาชาติ โดยมี AIOC กลับมาเป็นแกนหลัก

พร้อมทั้งในปีเดียวกันนี้ AIOC ยังได้เปลี่ยนชื่อเป็น British Petroleum Company (BP) ซึ่งเป็นชื่อบริษัทพลังงานยักษ์ใหญ่ของอังกฤษ ที่เราคุ้นหูกันดีจนถึงทุกวันนี้ อีกด้วย

ซึ่งข้อตกลงใหม่ ทำให้รัฐบาลอิหร่านได้รับส่วนแบ่งรายได้แบบ 50:50 ตรงกับส่วนหนึ่งในข้อเรียกร้องของมอสซาเดก

อิหร่าน ภายใต้รัฐบาลของพระเจ้าชาห์ได้พัฒนาเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว ด้วยแรงสนับสนุนจากสหรัฐฯ จนเศรษฐกิจอิหร่านเติบโตอย่างโดดเด่นในทศวรรษ 1960-1970

แม้ด้วยความสัมพันธ์ของรัฐบาลพระเจ้าชาห์ และสหรัฐฯ จะยังคงดำเนินไปด้วยดี จนอิหร่านถูกขนานนามว่าเป็น เสาหลักของสหรัฐฯ ในตะวันออกกลาง

แต่ภาพของสหรัฐฯ ในสายตาชาวอิหร่านได้เปลี่ยนไปแล้ว

และความใกล้ชิดกับรัฐบาลสหรัฐฯ กับชาติตะวันตกที่เกินพอดี ทำให้ชาวอิหร่านจำนวนไม่น้อยมองว่า พระเจ้าชาห์กำลังผูกชะตาของชาติไว้กับการสนับสนุนของมหาอำนาจ

อีกทั้งพระเจ้าชาห์ ยังปกครองอย่างเผด็จการ โดยมีหน่วยตำรวจลับ SAVAK ที่คอยปราบปรามฝ่ายที่เห็นต่าง ไม่ว่าจะเป็น นักการเมือง นักศึกษา และปัญญาชน

ความไม่พอใจต่อความเผด็จการของพระเจ้าชาห์ รวมถึงความไม่ไว้วางใจต่อสหรัฐฯ และชาติตะวันตก ผลักดันให้ชาวอิหร่านต่อต้านระบอบพระเจ้าชาห์

ท่ามกลางกระแสนี้ อายะตุลลอฮ์ รูฮุลลอฮ์ โคมัยนี ได้ผงาดขึ้นมามีบทบาทสำคัญในการต่อต้าน

การประท้วงที่เริ่มจากจุดเล็ก ๆ ก่อนกลายเป็นการลุกฮือทั่วประเทศ จนเกิดการปฏิวัติอิหร่าน ในปี 1979

ซึ่งไม่เพียงโค่นล้มระบอบกษัตริย์ แต่ยังถือเป็นช่วงเวลาที่ความไม่พอใจต่อสหรัฐฯ ที่สั่งสมมา ตั้งแต่ก่อรัฐประหาร ในปี 1953 ได้ปะทุออกมาอย่างเปิดเผย

และนับแต่นั้นมา ความสัมพันธ์ระหว่างอิหร่านและสหรัฐฯ ก็แตกหักลงอย่างสิ้นเชิง

จากข้อพิพาทเรื่องน้ำมัน ระหว่างรัฐบาลอิหร่านและ AIOC ที่ควรจบลงด้วยการเจรจา กลับบานปลาย จนกลายเป็นจุดเปลี่ยนของตะวันออกกลาง ที่ยังสะเทือนภูมิรัฐศาสตร์โลกมาจนถึงทุกวันนี้..

—-----------------
AIOC : The Oil Company Behind the History of U.S. - Iran Conflict /By Longtunman

Since the Iranian Revolution in 1979, the world has largely viewed the United States and Iran as clear adversaries.

Yet few realize that the two countries were once remarkably close. They had even been strong allies.

What ultimately transformed their relationship was a conflict between Iran and an oil company known as the Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) - a dispute that permanently reshaped ties between Washington and Tehran.

How did AIOC change the course of U.S. - Iran relations ?

Longtunman will explain.

During World War II, the power of Iran’s monarchy began to decline, while the authority of parliament grew stronger.

This period marked a flourishing of democracy in Iran.

After the war, Iran held new parliamentary elections. The result brought Mohammad Mossadegh, a Swiss-educated lawyer with a doctorate in law, to power as prime minister.

Mossadegh soon sought a larger share of Iran’s oil revenues from the Anglo-Iranian Oil Company (AIOC), which was partly owned by the British government.

At the time, Iran received only 16% of the revenue from oil sales.

Mossadegh believed this arrangement was unfair.
He pointed to Arabian American Oil Company (Aramco), a joint venture among major U.S. oil firms that held exclusive oil concessions in Saudi Arabia. Aramco had agreed to share 50% of oil profits with the Saudi government - a far more equitable deal.

Mossadegh therefore demanded a similar 50:50 revenue-sharing arrangement.

He also requested the right for the Iranian government to audit AIOC’s accounts to verify its true profits. In addition, he called for better living conditions for Iranian workers at the company’s refinery facilities.

AIOC rejected these demands outright.

The company feared that conceding to Iran could encourage similar demands across other British colonial interests.

When negotiations failed, Mossadegh took a bold step.

In 1951, he nationalized the oil industry and transformed AIOC’s Iranian operations into a state-owned oil company.

AIOC was outraged. What followed was the beginning of an intense lobbying campaign.
The company persuaded the British government that Iran’s nationalization posed a threat to Britain’s national security.

In response, Britain imposed economic sanctions and deployed naval forces to the Persian Gulf, blockading Iranian oil exports and preventing foreign tankers from entering or leaving the port of Abadan.

Britain also filed a case against Iran at the International Court of Justice (ICJ) shortly after Mossadegh signed the nationalization law.

But the court dismissed the case, delivering a major legal victory for Mossadegh and Iran.

Britain refused to accept the outcome.

It escalated its pressure by threatening legal action against shipping companies worldwide that continued transporting Iranian oil.

Behind the scenes, British officials and AIOC began considering an even more drastic option : overthrowing Mossadegh’s government by force.

However, Britain lacked the capability to act alone and therefore sought assistance from the United States.

Before this crisis, Iran had viewed the United States very differently.

Since the mid-19th century, many Iranians regarded America as a rising power worthy of admiration. Unlike Western powers, the United States had no colonial history in the Middle East.

Washington also appeared neutral, capable of balancing the influence of both the British Empire and the Soviet Union, which were competing for influence in the region.

As a result, Iran trusted the United States more than other great powers.

Under President Harry Truman, the U.S. largely maintained that image.

Truman believed the dispute between Iran and AIOC stemmed primarily from the company’s rigidity and Britain’s outdated colonial mindset.

He urged Britain to accept a 50:50 revenue-sharing agreement and repeatedly attempted to mediate between London and Tehran.

But Britain refused to compromise.

It also developed a plan - code-named Operation Y - to remove Mossadegh by force.

When Truman learned of the plan, he rejected it outright. He also prohibited the CIA from participating in any attempt to overthrow Iran’s democratically elected government.

From Truman’s perspective, Mossadegh was a nationalist leader but still committed to democracy.

That made him a valuable barrier against communist influence in the Middle East.

However, Truman’s time in office was running out.
After his presidency ended in 1953, the U.S. government under President Dwight Eisenhower took a much harder line on communism.

AIOC began presenting intelligence - both accurate and questionable - suggesting that Mossadegh could fall under the influence of pro-communist political groups.

Eisenhower increasingly viewed the situation not merely as an oil dispute, but as a potential geopolitical risk : Iran might drift into the communist sphere.

At that moment, British oil interests and American fears of communism converged.

For Iran, it was an unfortunate turning point.
This time, AIOC succeeded.

The United States eventually agreed to join a covert plan to overthrow Mossadegh’s government, known as Operation Ajax.

The CIA provided funding and personnel, while Britain’s MI6 coordinated intelligence operations.

In this operation, AIOC was no longer merely an oil company. It became a crucial intelligence source.

The company provided networks of Iranian bureaucrats, military officers, and influential figures who could be persuaded - or bribed - to infiltrate the country’s power structure from within.

Meanwhile, Britain launched propaganda campaigns to stir anti-government sentiment.

The CIA spent large sums of money to bribe politicians, military officers, and mobilize crowds to stage unrest in Tehran.

The carefully engineered chaos gradually created the impression that Mossadegh’s government was losing control of the country.

On August 19, 1953, military units involved in the operation seized power, successfully overthrowing Mossadegh’s democratically elected government.

The coup restored Shah Mohammad Reza Pahlavi to full political authority.

The Shah gradually weakened parliament, causing Iran’s democratic institutions to erode.

Meanwhile, Iran’s oil industry was reorganized in 1954 through a consortium of international oil companies, with AIOC once again at the center.

That same year, AIOC changed its name to British Petroleum Company (BP) - the British energy giant still known worldwide today.

Under the new arrangement, Iran finally received 50% of oil revenues, one of Mossadegh’s original demands.

With strong support from the United States, Iran’s economy grew rapidly under the Shah, especially during the 1960s and 1970s.

For Washington, Iran became a key strategic ally in the Middle East.

Yet the image of the United States among ordinary Iranians had already changed.

Many Iranians believed the Shah had tied the country’s destiny too closely to Western powers.

At the same time, the Shah ruled increasingly as an authoritarian leader. His secret police force, SAVAK, suppressed political opponents, students, intellectuals, and dissidents.

Public resentment toward the Shah’s dictatorship - combined with distrust of the United States and the West - continued to grow.

Amid this atmosphere, Ayatollah Ruhollah Khomeini emerged as a central figure in the opposition.

Protests that began on a small scale eventually spread nationwide, culminating in the Iranian Revolution of 1979.

The revolution not only toppled the monarchy. It also unleashed long-suppressed anger toward the United States - anger rooted partly in the 1953 coup.

Since then, relations between Iran and the United States have been fundamentally broken.

What began as a dispute over oil between Iran and AIOC - an issue that might have been resolved through negotiation - ultimately evolved into a turning point for the Middle East, one that continues to shape global geopolitics to this day.

References
-https://www.washingtonpost.com/history/2025/06/19/iran-coup-1953-us-role/
-https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh
-https://www.cfr.org/ten-best-ten-worst-us-foreign-policy-decisions/support-for-the-overthrow-of-iranian-prime-minister-mohammad-mosaddegh/
-https://www.brookings.edu/articles/1979-iran-and-america/
-https://oxfordre.com/americanhistory/display/10.1093/acrefore/9780199329175.001.0001/acrefore-9780199329175-e-501
-​​https://www.pbs.org/newshour/world/a-timeline-of-u-s-iran-relations
-https://tribunemag.co.uk/2023/08/how-britain-crushed-democracy-in-iran
-https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB468/