ถ้าถามว่าคนไทยที่ทำงานอยู่ตอนนี้ ส่วนใหญ่ทำงานแบบไหน หลายคนอาจนึกถึงพนักงานบริษัทที่มีประกันสังคม มีสลิปเงินเดือน และหักภาษี ณ ที่จ่ายทุกเดือน

แต่ความจริงแล้ว คนไทยส่วนใหญ่ไม่ได้ทำงานแบบนั้น..

ผลสำรวจของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ช่วงกรกฎาคม-กันยายน 2568 พบว่า จากผู้มีงานทำทั้งหมด 39.9 ล้านคน เป็นแรงงานนอกระบบถึง 20.9 ล้านคน หรือคิดเป็น 52.4%

แรงงานนอกระบบ หมายถึง คนทำงานที่ไม่ได้รับความคุ้มครอง หรือไม่มีหลักประกันทางสังคมจากการทำงาน

แรงงานกลุ่มนี้ 53.3% อยู่ในภาคเกษตร ป่าไม้ และประมง
รองลงมาอยู่ในภาคบริการและการค้า เช่น แม่ค้า พ่อค้า ไรเดอร์ ฟรีแลนซ์

และถ้าดูรายภาค ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีสัดส่วนแรงงานนอกระบบสูงสุดถึง 74.9% หรือเกือบ 3 ใน 4 ของคนทำงานทั้งภาค

ส่วนเรื่องรายได้ ลูกจ้างที่เป็นแรงงานนอกระบบได้ค่าจ้างเฉลี่ย 17,549 บาทต่อเดือน เทียบกับแรงงานในระบบที่ 26,436 บาท หรือต่ำกว่าราว 1 ใน 3

เมื่อมองในภาพใหญ่ ประธานสมาคมธนาคารไทยเคยอ้างข้อมูลจากฐานข้อมูลของธนาคารโลกว่า เศรษฐกิจนอกระบบของไทยมีขนาด 48.4% ของ GDP มากเป็นอันดับ 14 จาก 158 ประเทศ และสูงกว่าค่าเฉลี่ยโลกที่ 32.7%

สิ่งนี้สะท้อนออกมาในฐานภาษีด้วย

ปีภาษี 2567 มีผู้ยื่นแบบภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาราว 12.6 ล้านคน
แต่คนที่ต้องเสียภาษีจริงมีเพียง 5.1 ล้านคน
ส่วนอีก 7.4 ล้านคน มีเงินได้สุทธิไม่ถึงเกณฑ์ที่ต้องเสียภาษี

ขณะที่ผู้ยื่นแบบที่มีเงินได้สุทธิเกิน 2 ล้านบาท ซึ่งมีเพียงราว 1% จ่ายภาษีรวมกันถึง 50.1% ของภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาทั้งหมด

ผลที่ตามมาคือ รัฐเก็บภาษีได้จำกัด
ขณะที่แรงงานจำนวนมาก เข้าถึงสินเชื่อในระบบได้ยาก เพราะไม่มีเอกสารรายได้ จนหลายคนต้องพึ่งหนี้นอกระบบ

แต่เศรษฐกิจนอกระบบก็ไม่ได้เป็นแค่ปัญหา เพราะมันคือพื้นที่ที่รองรับคนหลายล้านคน ในวันที่ระบบปกติยังรองรับได้ไม่หมด

โจทย์ของประเทศไทย จึงเป็นไม่ใช่การบังคับให้ทุกคนเข้าระบบ
และควรเป็นการทำให้เชื่อมั่นว่า การเข้ามาอยู่ในระบบ จะคุ้มค่ามากกว่าการอยู่ข้างนอก ได้อย่างไร

เพื่อให้สุดท้ายระบบดีพอ จนทุกคนอยากเข้ามา..